Amatorzy prowadzą „szkolenia” tak jak podpatrzyli u innych, naśladują to, co widzą najczęściej. Obecnie niemal wszystko w mainstreamie miesza się nam ze szkoleniami: rolka na insta, warsztaty robocze z grupą, wykład czy prezentacja. Profesjonaliści, którzy bazują na metodyce nauczania, wiedzą, że szkolenie polega na doświadczaniu, bo tylko tak ludzie uczą się skutecznie. 

Wpisujesz w Google: „jak uatrakcyjnić szkolenie” czy „gry szkoleniowe”, bo czujesz, że sam wykład to za mało. I masz rację. Mel Silberman, legenda aktywnej edukacji, powiedziałby Ci wprost: „Uczenie się to nie jest sport dla widzów”. Wymaga fizycznego zaangażowania. 

Przejdziemy przez proces doboru metod, który pomoże Ci efektywnie szkolić, a nie opowiadać o zmianie. Sięgniemy po Silbermana, Kolba i – co najważniejsze – po Jacka Mezirowa, który zmusi Cię do myślenia.

Znak rozpoznawczy amatora: miniwykład w maxi wydaniu

Zacznijmy od diagnozy. Dlaczego 90% początkujących trenerów opiera się na miniwykładzie i prezentacji? Bo to daje złudne poczucie kontroli. Gdy stoisz i mówisz, nikt Ci nie przerywa, nikt nie zadaje trudnych pytań, realizujesz program. Jesteś bezpieczny. Mądre definicje płyną, Ty masz poczucie, że mówisz coś czego uczestnicy nie wiedzą. I wszystko to prawda. Ale Twoi uczestnicy są martwi.

Mel Silberman w swojej klasyce „Active Training” w 1990 pisał, że mózg dorosłego człowieka wyłącza się po około 10-15 minutach biernego słuchania. Dziś, 36 lat później, jak się domyślasz nie nie lepiej. Media „wytrenowały” nas to trzymania uwagi 30s – 5 minut. Jeśli Twoim jedynym narzędziem jest wykład, prezentacja, pogadanka – to marnujesz czas swój i słuchaczy. A dorośli potrzebują interakcji, praktycznego działania, uczenia na błędach i wnioskach. I w sumie tylko nauka na błędach jest w stanie ich zmusić do uczenia się. 

Zasada Silbermana:

• To, co słyszę – zapominam.
• To, co widzę – pamiętam.
• To, co robię – rozumiem.

Jeśli nie zmusisz ich do robienia, to nie płacą Ci za szkolenie. Płacą Ci za audycję radiową. Przemyśl jak budujesz swoją markę, swój wizerunek profesjonalisty, kiedy pomijasz fakt o ulotnej uwadze odbiorcy… 

Jak dobierać metody pracy? Cykl Kolba w zastosowaniu. 

Często na FB w popularnej grupie dla trenerów : „trener trenerowi trenerem” słychać prośbę: podpowiedzcie ćwiczenie… podpowiedzcie jakąś grę. Ale jak doradzić „jakieś ćwiczenie” skoro nie wiemy co jest celem? 

Nie dobieramy metod na zasadzie „o, ta gra jest fajna, zróbmy ją, żeby było wesoło”. To błąd. Metoda jest narzędziem do celu. A jeśli rozliczasz efektywność szkolenia z realizowanymi celami to jesteś profesjonalistą i to jest Twoje KPI. 

Korzystając z Cyklu Kolba (o którym pisałam wcześniej), dobierasz metody jak chirurg narzędzia do operacji. Cykl, czyli układ powtarzających się sekwencji. Zaczynam od doświadczenia, ale to nie znaczy, że jest to jedyny rekomendowany początek. Choć przyznam, że początek w doświadczeniu buduje największe zaangażowanie na samym początku – więc jest to przewaga w walce o uwagę uczestnika. 

• Etap Doświadczenia (Poczuj to na własnej skórze): Tu nie ma miejsca na wykład!
  • Metody: Symulacja, odegranie ról (role-play), gra szkoleniowa, analiza przypadku „na żywo”.
  • Cel: Wywołać emocje i pokazać, że „stare sposoby” nie działają.
    
    
• Etap Refleksji (Pomyśl o tym: co się wydarzyło w tym doświadczeniu, jak się czuję, czy naprawdę chcę i potrzebuję zmiany? Może jest ktoś, kto miał tak wcześniej – albo prowadzono badania na ten temat i są jakieś wnioski?
  • Metody: Praca w parach, dyskusja moderowana, runda pytań, metoda „akwarium” (kilka osób dyskutuje, reszta słucha i analizuje).
  • Cel: Zwerbalizować wnioski.
    
    
• Etap Wiedzy (Zrozum to):
  • Metody: Dopiero tu wchodzi Miniwykład (max 15 min!), pokaz wideo, demonstracja ekspercka, infografika, prezentacja modelu.
  • Cel: Dać strukturę i nazwę temu, co odkryli. Pokazać, że w nauce, lub innej grupie są już rozwiązania i wypracowane ścieżki. Pokazać jak wdrożyć model.
    
    
• Etap Praktyki (Zrób to lepiej, to powtórne zaangażowanie, ale zgodnie z nowym sposobem):
  • Metody: Poligon, ćwiczenie indywidualne, planowanie wdrożenia, symulacja z nową wiedzą.
  • Cel: Przekuć teorię w mięsień. Uczestnik rozwiązuje problem, wykonuje zadanie w nowy sposób. 
    
    

Widzisz, wykład to tylko 25% procesu i nie mam na myśli proporcji czasowej! Gdzie reszta metod? 

Jack Mezirow i Teoria Transformacji – wyższy poziom wtajemniczenia

A teraz zejdźmy głębiej. Jeśli chcesz być wybitnym trenerem, a nie tylko „poprawnym”, musisz poznać Jacka Mezirowa. Jego Teoria Uczenia się Transformującego mówi, że dorosły uczy się naprawdę tylko wtedy, gdy zakwestionuje swoje dotychczasowe przekonania (tzw. ramy odniesienia). To jest niezwykle konkretny cel w projektowaniu szkoleń. Dlaczego?

Wymusza na Tobie znajomość przekonań, sposobów działania uczestników i do tego wymaga Twojej wiedzy, aby przeprowadzić analizę, dlaczego dotychczasowe sposoby są nieefektywne. Wjeżdżasz na wyboistą ścieżkę uczestnika, pokazujesz dlaczego nie jest to optymalnie najlepsza droga i pilotujesz go do autostrady. 

Mezirow mówi o „Dylemacie Dezorientującym” (Disorienting Dilemma).

Jako trener musisz dobrać taką metodę, która wstrząśnie uczestnikiem. Nie wystarczy powiedzieć: „Warto słuchać pracowników”. Musisz dać im ćwiczenie, w którym nie posłuchają pracownika i przez to przegrają symulację. Ten moment szoku („Kurczę, myślałem, że jestem dobrym liderem, a to zawaliłem”) to moment, w którym otwiera się głowa.

Takie prowadzenie grupy, wymaga silnych nerwów u Ciebie. Ponieważ emocji będzie sporo. 

Zadaj sobie pytania Mezirowa

Zanim dobierzesz kolejną „fajną grę”, usiądź i zadaj sobie te trudne, krytyczne pytania. Mezirow by Ci nie odpuścił. Ja też nie.

1. Czy ta metoda jest wygodna dla mnie, czy potrzebna im? (Czy robię wykład, bo boję się, że w dyskusji straci autorytet?)
2. Czy to ćwiczenie tylko utwierdza ich w tym, co już wiedzą, czy burzy ich spokój? (Edukacja, która nie boli, rzadko działa).
3. Jakie założenia przyjmuję o grupie? (Czy traktuję ich jak puste naczynia do napełnienia, czy jak partnerów z doświadczeniem?)
4. Czy daję im czas na krytyczną refleksję? (Czy pędzę z materiałem, żeby „zdążyć”, zabijając moment zrozumienia?)

Mocne prawda? To jest metoda na dogłębna transformację. Jak widzisz, prezentacja, miniwykład, nie na te progi. 

Praktyczny narzędziownik trenera (Checklista metod)

Chcesz przestać być „gadającą głową”? 

Zobacz co musisz mieć w swoim arsenale zamiast 50 slajdów:

• Case Study (Analiza Przypadku): Ale nie czytanie kartki! Daj im pocięte fragmenty historii i poproś aby ułożyli chronologicznie. Daj możliwość analizy rzeczywistych danych. Pozwól zaaranżować zakończenia historii – niech opracują strategię co ma się wydarzyć, aby zakończenie było korzystne. 
• Brainstorming (Burza Mózgów) i jego wariacje: Np. metoda 6-3-5 lub „Odwrócona Burza Mózgów” (jak zepsuć projekt?). Uważaj, bo łatwo schrzanić burzę mózgów – jeśli myślisz, że to zwykła dyskusja. Burza mózgów ma swoje zasady. 
• Gry Szkoleniowe: Nie „zabawy”. Gry z celami, zasadami i rywalizacją/współpracą. Nie musisz kupować gier – możesz je opracować na bazie wniosków z obserwacji Twojej grupy. Masz AI – to spora pomoc! Korzystaj. 
• Dyskusja w podgrupach (Buzz Groups): „Macie 3 minuty w parze z sąsiadem, żeby wymienić 3 powody, dla których to nie zadziała”. To budzi każdego!
• Demonstracja z błędem: Pokaż, jak zrobić coś źle i niech oni Cię poprawią. Dorośli uwielbiają poprawiać eksperta!
• Na samym końcu – jeśli już prezentujesz, wykładasz niech ma to porządną narrację i fabułę. Storytelling jest ratunkiem. 

Podsumowanie

Dobieranie metod to sztuka reżyserii, gdzie aktorem jest uczestnik. Jeśli cały czas grasz na jednej nucie (wykład), ludzie zasną. Musisz byc mistrzem narracji, aby wykładem problemowym, konwersatoryjnym, utrzymać uwagę na dłużej. Musisz zmieniać tempo – niech ono pulsuje w rytmie Kolba. Raz rzucasz ich na głęboką wodę (symulacja), raz dajesz chwilę oddechu (refleksja), raz dajesz „mięso” (wiedza). Ale też miej odwagę opuścić bezpieczny piedestał eksperta, z którym się nie dyskutuje. Jeśli nie masz jeszcze odwagi, idź za Mezirowem. Ta teoria przekona Cię do pracy na problemie, który boli i wymaga bolesnych zabiegów naprawczych – jak w chirurgiii, a nie na wykładzie, który jest syropem na złamania. 

Amator myśli: „Co ja mam im powiedzieć?”. Ekspert myśli: „Co oni mają zrobić, żeby sami to zrozumieli?”.

Bądź ekspertem. Zaufaj procesowi. I na litość boską, wyłącz ten projektor.