Masterclass Online – zbuduj swoje szkolenie od A do Z – DOŁĄCZ

Diagram Ishikawy: jak zrobić go z grupą na szkoleniu (przykład krok po kroku)

Diagram Ishikawy, rybia ość, detektyw, kot, lupa

„To zróbmy szkolenie” – pada na zebraniu po trzech minutach rozmowy o problemie, który wraca od pół roku. Ktoś inny proponuje nowy formularz, a ktoś trzeci po cichu wie, kto „znowu nawalił”. Miesiąc później problem siedzi tam, gdzie siedział, a nowego formularza nikt nie wypełnia…

Skoro wszyscy wiedzieli, co jest przyczyną, to dlaczego nic się nie zmieniło?

Diagram Ishikawy przerywa to zgadywanie: rysujecie rybią ość, a grupa po kolei rozbiera problem na przyczyny.

Pokażemy Ci krok po kroku, jak go zrobić z grupą i jak poprowadzić rozmowę, żeby nikt nie wyszedł z poczuciem, że siedział na ławie oskarżonych.

Co to jest diagram Ishikawy?

Diagram Ishikawy to graficzna metoda analizy przyczynowo-skutkowej. Na jednym rysunku pokazuje problem i wszystkie jego możliwe przyczyny, pogrupowane w kategorie. Opracował go Kaoru Ishikawa – japoński specjalista od zarządzania jakością, jeden z twórców ruchu kół jakości, w których to pracownicy sami analizują problemy swojej pracy.

Diagram ma kilka nazw: diagram rybiej ości, diagram przyczynowo-skutkowy, diagram ryby, po angielsku fishbone. Nazwa wzięła się z wyglądu:

  • głowa ryby to problem, czyli skutek, który chcesz zrozumieć,
  • kręgosłup prowadzi do głowy,
  • ości to główne kategorie przyczyn,
  • małe ości odchodzące od dużych to przyczyny szczegółowe i ich własne przyczyny.

Dla nas diagram Ishikawy to przede wszystkim narzędzie do rozmowy, a dopiero potem rysunek. Rybę narysujesz w minutę. Rozmowa, która ma ją wypełnić, to już robota trenera albo facylitatora i to od niej zależy, czy na flipcharcie pojawią się przyczyny, czy nazwiska.

Brzmi jak oczywistość, prawda? Otóż nie, niestety nie. Na superwizjach widzimy trenerów, którzy rysują piękną rybę, rozdają karteczki i… odsuwają się pod okno, bo „grupa pracuje”. Po dwudziestu minutach na ościach wiszą trzy nazwiska i hasło „komunikacja”.

Kiedy sięgnąć po diagram rybiej ości, a kiedy nie

Diagram przyda Ci się wtedy, gdy masz już nazwany problem, ale nikt w zespole nie wie, skąd się bierze. Rybia ość służy do pogłębionej analizy problemów zidentyfikowanych wcześniej. Do szukania samych problemów masz w bazie inne ćwiczenia.

Dobry moment jest wtedy, gdy:

  • problem się powtarza, a „szybkie poprawki” nie działają,
  • w zespole krąży kilka sprzecznych teorii,
  • grupa musi zdecydować, którą przyczynę sprawdzić najpierw.

Zły moment? Kiedy grupa jest w ostrym konflikcie i każdą ość na flipcharcie będzie czytać jak nazwisko. Wtedy zacznij od relacji w zespole, a dopiero później zaproś ludzi do ryby. Inaczej dostaniesz ładny rysunek i atmosferę jak na rozprawie sądowej…

Diagram Ishikawy: jak zrobić go krok po kroku

Cel
zdefiniowanie problemu, wskazanie przyczyn, określenie warunków rozwiązania
Rezultat
rybia ość z przyczynami problemu i 2–3 przyczyny wybrane do sprawdzenia
Wielkość grupy
mała, średnia lub duża (dużą podziel na zespoły po kilka osób)
Czas
do 90 minut
Materiały
kartki do flipcharta, mazaki, karteczki samoprzylepne
Moment
gdy problem jest już nazwany, a grupa nie wie, skąd się bierze – przed szukaniem rozwiązań

1. Zapisz problem w głowie ryby

Narysuj poziomą strzałkę przez całą szerokość flipcharta. Na jej końcu, po prawej, zapisz problem: jedno zdanie, konkretne i bez oceny. „Uczestnicy nie stosują wiedzy po szkoleniu” zadziała. „Ludzie mają wszystko gdzieś” nie zadziała, choć wiemy, że czasem kusi 🙂

2. Narysuj ości i nazwij kategorie

Od kręgosłupa poprowadź skośne linie, zwykle cztery do sześciu. Każda linia to jedna kategoria przyczyn. Najpopularniejszy zestaw to 5M albo 6M (nazwa od angielskich słów na literę M):

  • człowiek – ludzie, ich kompetencje i motywacja,
  • maszyna – sprzęt, narzędzia, technologia,
  • metoda – procesy, procedury, sposób działania,
  • materiał – to, z czym się pracuje,
  • pomiar – jak sprawdzacie efekt i czy w ogóle,
  • środowisko – otoczenie, organizacja, warunki (w niektórych wersjach w to miejsce wchodzi zarządzanie).

Kategorie traktuj jak podpowiedź i dopasuj je do problemu. Na szkoleniu „maszyna” często zamienia się w „narzędzia”, a „materiał” w „treści”. My zazwyczaj zostawiamy grupie jedną pustą ość z pytaniem: „Czego tu brakuje?”. W ten sposób grupa dostaje nowy obszar do przeszukania, którego nie podsunął jej żaden model.

3. Burza mózgów: przyczyny na karteczkach

To klasyczna burza mózgów, tylko na piśmie. Każdy uczestnik najpierw sam zapisuje przyczyny, jedna przyczyna na jednej karteczce. Dopiero potem przyklejacie je do właściwych ości.

PS: I uważaj na pierwszy głos. Jeśli zaczniecie od rozmowy, pierwszy odezwie się najstarszy stażem albo najgłośniejszy, a reszta zacznie mu przytakiwać. Dlaczego właśnie tak, najpierw w ciszy? Pozwól ludziom indywidualnie uruchomić myślenie, zanim usłyszą „jedynie słuszną” teorię. Na karteczce cicha osoba z działu obsługi ma tyle samo miejsca co dyrektor.

4. Pytaj „dlaczego?”, aż dojdziesz do sedna

Każda przyczyna może mieć własną przyczynę. Przy każdej karteczce zapytaj: „Dlaczego tak się dzieje?” i przyklej odpowiedź jako małą ość. Pytaj tak długo, aż grupa dojdzie do czegoś, na co realnie ma wpływ.

Jednak uprzedź grupę, że nie każda ścieżka dojdzie do dna. Niektóre urwą się na „nie wiemy” i to też jest informacja: tę przyczynę trzeba sprawdzić, zanim ktokolwiek zacznie ją naprawiać.

5. Wybierzcie przyczyny do sprawdzenia

Gotowa ryba to zbiór hipotez, które grupa dopiero musi sprawdzić. Niech uczestnicy wskażą dwie, trzy przyczyny, które wydają się najmocniejsze, i ustalą, jak je zweryfikują: w danych, w rozmowie albo w obserwacji. Dopiero wtedy szukacie rozwiązań.

Diagram Ishikawy – przykład ze szkolenia

Zatem jak to wygląda w akcji?

Problem w głowie ryby: uczestnicy nie stosują wiedzy po szkoleniu. Jeśli chcesz na szybko zobaczyć, jak mogłaby wyglądać ryba po pierwszej rundzie karteczek, zerknij do tabeli.

KategoriaPrzykładowe przyczyny zgłoszone przez grupę
Człowiekuczestnicy nie wiedzieli, po co przyszli; przełożony nie pyta o efekty
Narzędziabrak gotowych szablonów do pracy po szkoleniu
Metodadużo wykładu, mało ćwiczeń na własnych przypadkach
Treściprzykłady z innej branży, trudno je przenieść na swoje stanowisko
Pomiarjedyna ocena to ankieta na koniec dnia
Środowiskopo powrocie zaległości, nie ma czasu, żeby spróbować nowego

Teraz drugi poziom. „Dlaczego przełożony nie pyta o efekty?” – „Bo nie wie, czego dotyczyło szkolenie.” „Dlaczego nie wie?” – „Bo nikt z nim nie rozmawiał przed szkoleniem.”

I nagle okazuje się, że problem „leniwych uczestników” zaczyna się kilka tygodni przed szkoleniem, przy badaniu potrzeb szkoleniowych. A ankieta z ości „pomiar”? Tak jakby to ona miała cokolwiek powiedzieć o tym, co ludzie robią w poniedziałek po szkoleniu… Więcej piszemy o tym w tekście o pułapce uśmiechniętych ankiet.

Podajemy ten przykład na transferze wiedzy po szkoleniu, ale ulokujcie tu Wasz problem: reklamacje, spóźnione raporty, odejścia nowych osób w pierwszym miesiącu czy znikające łyżeczki z firmowej kuchni. Rybia ość pozostaje ta sama.

Jak poprowadzić diagram Ishikawy z grupą, żeby nie szukać winnych

Tu leży cała różnica między ładnym rysunkiem a wnioskiem, z którym da się coś zrobić. Ość „człowiek” to zaproszenie do wskazywania palcem. Jeśli ją przepuścisz bez komentarza, na karteczkach pojawią się nazwiska, a reszta grupy zamilknie.

Co działa w praktyce:

  • Umów się na zasadę na starcie: opisujemy zjawiska i warunki, osób nie oceniamy. „Brak wdrożenia nowej osoby” zamiast „Kasia nie umie”.
  • Zadawaj pytania o system: „Co sprawia, że ktoś kompetentny popełnia ten błąd?”, „W jakich warunkach to się nie dzieje?”, „Co musiałoby się zmienić, żeby to było niemożliwe?”.
  • Zadbaj o różnorodność przy flipcharcie. Jeden dział widzi jedną ość. Całą rybę zobaczycie dopiero wtedy, gdy przy flipcharcie staną ludzie z różnych miejsc procesu.
  • Pilnuj, żeby grupa nie skakała do rozwiązań. Pierwsze „to zróbmy szkolenie” pojawi się po trzech minutach. Uprzedzamy Cię – my też czasem łapiemy się na tym, że mamy rozwiązanie, zanim grupa skończy pisać karteczki. Zapisz je na boku, na „parkingu”, i wróć do przyczyn.

Twoja rola to rola facylitatora: prowadzisz proces, w którym grupa sama dochodzi do wniosków, nawet jeśli Ty widzisz przyczynę po pięciu minutach. Czym facylitacja różni się od sterowania, przeczytasz w tekście Facylitacja to nie sterowanie grupą. A dlaczego pytanie „kto zawinił?” zamyka analizę, zanim się zacznie, piszemy w artykule Nie szukaj winnych. Szukaj sensu.

PS: I uważaj na rybę „z tezą”. Grupa często od początku wie, co jest winne, a diagram ma to tylko potwierdzić. Poproś, żeby każda ość dostała co najmniej dwie karteczki, zanim zaczniecie wybierać. Dlaczego właśnie tak? Przyczyna, o którą nikt się nie kłóci, często siedzi w ości, do której nikt nie zaglądał, a dwie karteczki zmuszają grupę, żeby tam zajrzała.

Co grupa wynosi z ćwiczenia z rybią ością

Sam diagram jest bonusem. Ważniejsze jest to, co zostaje w głowach uczestników:

  • uczą się szukać przyczyn zamiast szybkich odpowiedzi,
  • ćwiczą krytyczne myślenie i samodzielne szukanie informacji,
  • słyszą inne sposoby patrzenia na ten sam problem i zaczynają traktować je jak dane, a nie jak atak.

Ostatni punkt to naszym zdaniem największa wartość tego ćwiczenia. Jeśli ktoś z działu IT powie przy flipcharcie „u nas to wygląda zupełnie inaczej” i nikt go za to nie ustrzeli, następnym razem odezwie się szybciej. W tym ćwiczeniu uczestnicy mogą się nie zgadzać bez oceny, więc zaczynają mówić to, co naprawdę widzą.

Opis ćwiczenia w naszej bazie pochodzi z publikacji „Zbiór metod i narzędzi dydaktycznych. Pedagogical Evolution toolbox”¹, przygotowanej dla nauczycieli projektu InnoEnergy.

Najczęstsze błędy przy diagramie Ishikawy

  • Problem zapisany jako rozwiązanie. „Brak szkolenia z Excela” to już gotowa odpowiedź. Zapisz skutek: „raporty spóźniają się o dwa dni”.
  • Za płytko. Jedna warstwa karteczek to lista skojarzeń. Analiza zaczyna się przy drugim i trzecim „dlaczego?”.
  • Za szeroko. Trzydzieści karteczek na jednej ości oznacza, że problem jest za ogólny. Podziel go na dwie ryby.
  • Koniec na rysunku. Jeśli grupa nie wybierze przyczyn do sprawdzenia, diagram wisi na ścianie, ładnie wygląda na zdjęciu do raportu i niczego nie zmienia.

Ryba na flipcharcie to dopiero początek. Zespół, który raz zobaczył cały szkielet problemu, przestaje pytać „kto?” i zaczyna pytać „dlaczego?”… a z tym pytaniem da się już pracować.

Więcej ćwiczeń w bazie ITFF

Wiemy, że są wśród Was tacy, którzy mają w rękawie kilka sprawdzonych ćwiczeń i szukają kolejnych. Są też tacy, dla których każde szkolenie zaczyna się od pustej kartki i pytania „co ja z nimi zrobię przez te 90 minut?”. Diagram Ishikawy to jedno z ponad 460 ćwiczeń w bazie ćwiczeń ITFF. Znajdziesz tam też inne narzędzia do definiowania problemów i szukania rozwiązań, na przykład „6W – definiowanie problemów” albo odwróconą burzę mózgów („Kruszenie”).

Każde ćwiczenie ma opis przebiegu, czas, wielkość grupy i potrzebne materiały, a filtry pomogą Ci wybrać ćwiczenie pod cel i moment szkolenia. Jeśli dopiero składasz program, zajrzyj też do przewodnika jak zaprojektować szkolenie od zera. Dostęp do bazy jest bezpłatny po zapisie. Zapraszamy.

Baza ćwiczeń ITFF

Diagram Ishikawy to jedno z ponad 460 ćwiczeń w bazie ćwiczeń ITFF. Dostęp jest bezpłatny po zapisie.

Odbierz dostęp do bazy ćwiczeń →

FAQ

Kto wymyślił diagram Ishikawy?

Diagram opracował Kaoru Ishikawa, japoński specjalista od zarządzania jakością. Od jego nazwiska pochodzi najpopularniejsza nazwa narzędzia.

Ile kategorii powinien mieć diagram Ishikawy?

Najczęściej od czterech do sześciu. Model 5M/6M to dobry punkt startu, ale kategorie dopasuj do problemu.

Czy diagram Ishikawy da się zrobić online?

Tak. Wystarczy wirtualna tablica z rybią ością i karteczkami. Zasada „najpierw każdy sam, potem wspólnie” działa tam tak samo.

Czym różni się diagram Ishikawy od metody „5 x dlaczego”?

„5 x dlaczego” schodzi w głąb jednej ścieżki. Rybia ość najpierw rozkłada problem na wiele kategorii, a pytanie „dlaczego?” zadaje wewnątrz każdej z nich.

Przypisy

  1. K. Mikołajczak, M. Stasiak, A. Krysiak, Zbiór metod i narzędzi dydaktycznych. Pedagogical Evolution toolbox, str. 28.

Uczysz dorosłych? Zacznij używać sprawdzonych modeli - nie testuj na sobie! Wszystko czego potrzebujesz, aby budować swoją markę eksperta/i opartą o merytoryczną wartość, jest tutaj, w jednym miejscu

Również może Cię zainteresować: