Poniżej pokazuję, jak zrobić ewaluację na czterech poziomach – na przykładzie mojego szkolenia z pisania maili, którego efekt da się policzyć co do minuty i co do złotówki.
Czym jest model Kirkpatricka?
Model Kirkpatricka to czteropoziomowa metoda oceny efektywności szkoleń. Sprawdza kolejno reakcję uczestników, uczenie się, zmianę zachowania w pracy i wyniki dla organizacji. Opracował go Donald L. Kirkpatrick – profesor Uniwersytetu Wisconsin i praktyk rozwoju kadr – pod koniec lat 50. XX wieku i do dziś jest punktem wyjścia w literaturze o ewaluacji szkoleń.1
Każdy kolejny poziom mówi więcej o realnej wartości szkolenia, ale też wymaga więcej pracy, czasu i uwagi w opracowaniu narzędzi pomiaru tej skuteczności.
Na superwizjach widzę, że pytanie o zadowolenie, które pada na końcu, brzmi jakby trener prosił o pochwałę. Jakby uczenie dorosłych było eventem rozrywkowym. Coś w tym jest, dobre szkolenie daje energię… Ale szkolenie to przede wszystkim niewygodna zmiana. Dowiadujesz się, jak działać skuteczniej… i w tym samym momencie widzisz jak na dłoni, gdzie dotąd popełniałeś/aś błędy i że dobrze znana ścieżka wcale nie prowadzi do sukcesu. Dlatego ankieta zadowolenia potrafi dać wynik obłudny: miły dla ucha, ciepły dla duszy trenera ale bezużyteczny informacyjnie.
Dla mnie model Kirkpatricka to łańcuch dowodów. Od „podobało mi się” do „w firmie widać różnicę i potrafimy ją policzyć”. Ewaluacja to nie formularz na koniec dnia… to odpowiedź na pytanie, po co w ogóle było to szkolenie.
4 poziomy modelu Kirkpatricka
Pokażę każdy poziom na jednym przykładzie. Uczę menedżerów pisać maile w sposób jednoznaczny i uporządkowany. Wiem, że może brzmieć absurdalnie… a jednak… Skąd taki pomysł na szkolenie?
Menedżerowie w sytuacji problemu, komunikujący się zdalnie – i to jeszcze z ludźmi z innej kultury, w zespołach międzynarodowych – zamiast dążyć do rozwiązania, dzielą się historiami i wątpliwościami i emocjami. Każdy taki mail wnosi kolejną warstwę chaosu w proces.
A pisanie takich maili… to czas. Opisanie skomplikowanej sprawy potrafi zająć nawet 40 minut. Wysyłasz to do czterech osób, one zaczynają dopytywać, o co chodzi, i każda spędza nad odpowiedzią kolejne 20 minut, bo sprawa jest delikatna i trzeba ważyć słowa.
I robi się z tego całe popołudnie pisania maili. Brzmi znajomo, prawda?
To rozłóżmy analizę ewaluacji tego szkolenia na 4 poziomach Kirkpatricka.
Poziom 1. Reakcja – z jaką energią ludzie wychodzą z sali
Pierwszy poziom to zadowolenie, czyli energia. Zazwyczaj to właśnie ona decyduje o tym, co powiedzą uczestnicy zaraz po wyjściu ze szkolenia. I to jest w porządku – dopóki nie bierzesz jej za dowód skuteczności. A co jeśli kawa była za kwaśna.. i słońca brak? to także ma wpływ na owe zadowolenie.
George Alliger i jego zespół – badacze, którzy zestawili wyniki wielu badań nad oceną szkoleń – sprawdzili, czy to, że szkolenie się podobało, idzie w parze z tym, czego ludzie się nauczyli. Związek okazał się praktycznie zerowy. Wyraźnie mocniej z późniejszym stosowaniem wiązały się oceny użyteczności, czyli odpowiedź na pytanie „czy to mi się przyda w pracy?”.2
Niewygoda jest wpisana w uczenie się. Kto projektuje szkolenie pod piątki w ankiecie, ten prędzej czy później zacznie wycinać z niego to, co uczy najmocniej.
Zatem…
- Co mierzymy: energię, zaangażowanie i poczucie, że treści dotyczą pracy uczestnika.
- Kiedy: w trakcie szkolenia (krótkie „termometry” po modułach) i na koniec szkolenia.
- Narzędzie: krótka ankieta, runda zamykająca, rozmowa z kilkoma osobami, pytania na bieżąco.
- Przykładowe pytania: „Na ile to, co dziś ćwiczyłem, dotyczy maili, które piszę w tym tygodniu?”, „Który moment był dla mnie najbardziej przydatny, a który najtrudniejszy?”, „Co zrobię inaczej przy najbliższym trudnym mailu?”
PS: I uważaj na ankietę rozdaną w drzwiach, kiedy ludzie mają już kurtki na ramionach. Daj na nią pięć minut przed końcem, jeszcze w sali. Inaczej zbierzesz ocenę rozkładu jazdy autobusu powrotnego do domu, a nie szkolenia.
Poziom 2. Uczenie się – czy cel szkolenia został osiągnięty
Dalej jest badanie, czy cel szkolenia został osiągnięty. I tu nie ma kłopotu ten, kto celów szkolenia w ogóle nie umie określać – co z oczu, to z serca 🙂
Kończąc z żartami: każdy profesjonalista powinien mieć cele zapisane, zanim wejdzie na salę. Jeśli chcesz to przećwiczyć, zajrzyj na darmowy webinar o taksonomii Blooma. Badanie osiągania celów to połowa drogi do pełnego obrazu tego, co faktycznie wnosi szkolenie.
Cele możesz weryfikować zależnie od pułapu, na który je ustawiłeś/aś. Możesz się oprzeć na taksonomii Blooma (zapamiętać, zrozumieć, zastosować, analizować, oceniać, tworzyć) albo na modelu WUK, który omawiam w lekcji o celach WUK w Kursie trenerskim:
- Wiedza – co uczestnik wie i zapamiętuje (np. zna zasady budowy jednoznacznego maila: gdzie stoi prośba, termin i decyzja, której oczekujesz);
- Umiejętności – co potrafi wykonać (np. przerabia własny chaotyczny mail tak, że odbiorca po dwóch zdaniach wie, czego się od niego oczekuje);
- Kompetencje – co wytrenował i wykonuje bez błędów, w czym nabiera doświadczenia (to zobaczysz dopiero w pracy, czyli na poziomie trzecim).
A tak sprawdzisz to na poziomie drugim:
- Co mierzymy: przyrost wiedzy i umiejętności względem zapisanego celu, a także pewność siebie i gotowość do zastosowania nowo poznanych tajników.
- Kiedy: na początku (punkt wyjścia), w trakcie ćwiczeń i na koniec szkolenia. ( np.: pre-test i post-test)
- Narzędzie: zadanie praktyczne „przed i po” oceniane według listy kryteriów, krótki test, wyjaśnienie zasady drugiej osobie.
- Przykładowe pytania i zadania: „Przepisz swój mail z ostatniego tygodnia tak, żeby odbiorca po dwóch zdaniach wiedział, czego od niego chcesz”, „Które zdania z tego maila mogę usunąć bez straty dla sprawy?”, „Na ile jestem pewna, że w poniedziałek napiszę tak trudny mail w nowy sposób?”
Poziom 3. Zachowanie – punkt kulminacyjny
Trzeci poziom to zmiana zachowania. I to właśnie jest punkt kulminacyjny. Jeśli projektujesz szkolenie tak, żeby po nim zachodziła zmiana zachowania, pracujesz na swoją dobrą renomę! Jeśli po Twoich szkoleniach zmiana nie zachodzi… to jesteś mówcą 🙂 a nie trenerem.
Sam Kirkpatrick wskazywał cztery warunki zmiany zachowania: człowiek musi chcieć się zmienić, musi wiedzieć, co i jak ma robić, musi pracować w klimacie, który na tę zmianę pozwala, i musi zostać za nią nagrodzony.3 Dwa pierwsze da się zbudować na sali. Dwa kolejne dzieją się już w pracy – dlatego trener, który chce zmiany, rozmawia z przełożonymi, zanim zacznie szkolić. Ale to musisz wiedzieć z zasad badania potrzeb… Wiesz to, prawda?
- Co mierzymy: czy uczestnicy stosują w pracy to, czego się nauczyli, i jak często.
- Kiedy: pierwsza obserwacja moim zdaniem powinna wydarzyć się jeszcze na sali – to taka pierwsza próba, która podnosi prawdopodobieństwo, że uczestnik w ogóle zrobi to kolejny raz… Kirkpatrick uczy, że koniecznie należy sprawdzić po 2–3 tygodniach (żeby zdążyć zareagować), kolejna po 2–3 miesiącach.
- Narzędzie: ćwiczenie praktyczne – omówione jeszcze podczas szkolenia, analiza próbki maili przed i po szkoleniu według tej samej listy kryteriów, rozmowa z przełożonym, krótka ankieta do odbiorców maili.
- Przykładowe pytania (do odbiorców i przełożonych): „Ile razy w ostatnim tygodniu musiałem dopytywać, o co chodzi w mailu od tej osoby?”, „Czy w ostatnich trzech trudnych mailach prośba i termin padły na początku?”
PS: I zadbaj o zgodę na przegląd maili. Analiza korespondencji za plecami ludzi zabije zaufanie szybciej, niż zdążysz pokazać wyniki. Najlepiej, żeby uczestnicy sami wybrali maile do analizy i przynieśli je na spotkanie follow-up.
Poziom 4. Wyniki – co organizacja ma z tego szkolenia
Na koniec poziom, o który pyta zarząd: co firma z tego ma. Tu szukasz KPI, czyli wskaźników, które pokażą, że zaszła realna zmiana zachowania i że są na to dowody w postaci obserwacji. Te punkty – wskaźniki najczęściej już istnieją w organizacji – trzeba tylko wiedzieć, gdzie zajrzeć:
- czas – ile trwa napisanie maila problemowego, ile wiadomości liczy wątek, ile dni mija od pierwszego maila do decyzji;
- jakość – liczba pytań doprecyzowujących, eskalacji, błędów wynikających z nieporozumień;
- koszty – godziny pracy menedżerów pomnożone przez koszt ich godziny;
- ludzie – napięcia w zespołach międzynarodowych, zgłoszenia konfliktów, wyniki badań zaangażowania.
Jednak nie spodziewaj się, że zamawiający, HR poda Ci te wskaźniki na dłoni – organizacje bardzo często same nie wiedzą ile kosztuje czas trwoniony na maile czy spotkania, z których nic nie wynika. To już Twoja robota, aby zrobić tę matmę.
Uczciwie trzeba dodać: na tym poziomie trudno ustalić, które zmiany są efektem szkolenia, a które przyszły same albo z innych powodów.4 Dlatego porównuj grupy (przeszkoloną i jeszcze nie), zbieraj dane „przed” i licz ostrożnie.
- Co mierzymy: zmianę wskaźników biznesowych związanych z celem szkolenia.
- Kiedy: punkt wyjścia przed szkoleniem, pomiar po 3–6 miesiącach.
- Narzędzie: dane z systemu (poczta, kalendarz, zgłoszenia), raporty, wywiady z przełożonymi, porównanie grup.
- Przykładowe pytanie (do sponsora szkolenia): „Po czym za pół roku poznam, że to szkolenie się opłaciło?”
I jeśli teraz wzdychasz, że to trudne… i pracochłonne – to wzdycham razem z Tobą. Jednak to właśnie ten krok stawia wisienkę na torcie, i to ze szczerego złota. Czy trzeba to robić? – nie. Czy klienci o to proszą?- nie. Czy to kupa zachodu? – tak. Do Ciebie należy decyzja co sprzedajesz… – tak zaczepnie urwę.
Model Kirkpatricka w pigułce – tabela poglądowa
Jeśli chcesz na szybko zobaczyć o co tu chodzi, zerknij do tabeli.
| Poziom | Na jakie pytanie odpowiada | Narzędzie | Kto mierzy | Kiedy |
|---|---|---|---|---|
| 1. Reakcja | Czy uczestnicy uznali szkolenie za angażujące i przydatne w pracy? | ankieta, runda zamykająca, „termometr” po modułach | trener | w trakcie i na koniec szkolenia |
| 2. Uczenie się | Czy cel szkolenia został osiągnięty? | zadanie „przed i po”, test, lista kryteriów | trener | na początku, w trakcie i na koniec |
| 3. Zachowanie | Czy uczestnicy robią w pracy coś inaczej? | obserwacja, próbka maili, rozmowa z przełożonym, ankieta do odbiorców | trener razem z przełożonym | po 2–3 tygodniach i po 2–3 miesiącach |
| 4. Wyniki | Co zmieniło się w wynikach organizacji? | KPI z systemów firmy, raporty, porównanie grup, ROI | HR lub L&D ze sponsorem, trener wspiera | przed szkoleniem i po 3–6 miesiącach |
Im niżej w tabeli, tym więcej osób musi się włączyć w pomiar. Trener sam zmierzy poziom pierwszy i drugi. Trzeci i czwarty wymagają już umowy z organizacją – najlepiej zawartej przed szkoleniem, a nie po nim.
Nowy model Kirkpatricka – co się zmieniło?
Klasyczny model Kirkpatricka bywał czytany jak drabina: najpierw ankieta, potem test, a na resztę zwykle brakowało czasu i budżetu. Syn i synowa autora – James i Wendy Kirkpatrick – w zaktualizowanej wersji, nazywanej New World Kirkpatrick Model, zachowali cztery poziomy, ale odwrócili sposób myślenia.5
- Planujesz od końca. Zaczynasz od poziomu 4: jakie wyniki mają się zmienić i po czym sponsor to pozna. Kirkpatrickowie nazywają to zwrotem z oczekiwań (Return on Expectations, ROE).
- Poziom 1 to nie tylko „podobało się”. Liczy się zaangażowanie i trafność, czyli poczucie, że treść dotyczy mojej pracy. To trafność, a nie sympatia, zapowiada, czy ludzie zastosują nowe umiejętności.
- Poziom 2 obejmuje pewność siebie i zobowiązanie. Obok wiedzy i umiejętności pytasz, czy uczestnik czuje się na siłach i czy zamierza to zrobić. To wczesne sygnały tego, co wydarzy się w pracy.
- Poziom 3 dostaje wsparcie. Pojawiają się zachowania kluczowe – kilka konkretnych zachowań, od których zależy wynik – i mechanizmy podtrzymujące zmianę: wzmacnianie, monitorowanie, zachęcanie i nagradzanie. Bezapelacyjnie zauważam jak ogromny wpływ na wdrożenie nowych umiejętności ma środowisko. Niestety w organizacjach, zamawiający szkolenie nie zdają sobie sprawy, że należy zreorganizować warunki, aby rozwijane kompetencje mogły zaistnieć.
- Poziom 4 ma wskaźniki wyprzedzające. Zanim zobaczysz efekt finansowy, obserwujesz krótkoterminowe sygnały, że zmiana idzie w dobrą stronę. to również jest trudne bez HR biznespartnerów, czy L&D który zainteresowany jest prawdziwą zmianą.
Środowisko pracy działa na każdym poziomie. Może zmianę wesprzeć albo ją zablokować.
Mówiąc po ludzku: nowy model Kirkpatricka przypomina trenerowi, że za poziom trzeci nie odpowiada sam. Ale to on musi go zaprojektować i wnieść do organizacji zamawiającego.

Model Kirkpatricka – kierunek projektowania i pomiaru
Projekt zaczynasz od wyniku, którego oczekuje organizacja, a dane zbierasz od reakcji w górę – każdy poziom jest dowodem dla następnego.
Model Kirkpatricka a ROI szkolenia
KPI pokazuje, że zmiana zaszła. ROI pokazuje, ile ta zmiana jest warta. Jack Phillips – amerykański specjalista od pomiaru efektywności szkoleń i HR – dobudował do modelu Kirkpatricka piąty poziom: zwrot z inwestycji. Kluczowe są w nim dwa kroki: oddzielenie wpływu szkolenia od innych czynników i przeliczenie efektów na pieniądze.6

Wróćmy do maili. Wskaźnik skuteczności szkolenia jest tu bardzo konkretny: skrócenie czasu pisania i wyjaśniania maili.
| Element wątku mailowego | Przed szkoleniem | Cel po szkoleniu |
|---|---|---|
| Napisanie maila problemowego | 40 min | 20 min |
| Dopytywanie czterech odbiorców | 4 × 20 min = 80 min | 4 × 5 min = 20 min |
| Razem na jeden wątek | 120 min | 40 min |
Załóżmy teraz – to liczby przykładowe, podstaw własne – że szkolimy 12 menedżerów, każdy prowadzi dwa takie wątki w tygodniu, godzina pracy menedżera kosztuje firmę 120 zł, w roku jest 40 tygodni pracy, a szkolenie z follow-upem kosztuje 30 000 zł.
- Oszczędność na jednym wątku: 80 minut.
- Tygodniowo na menedżera: 160 minut, czyli ok. 2,7 godziny.
- Tygodniowo w całej grupie: 32 godziny, czyli 3 840 zł.
- Rocznie: 153 600 zł.
I teraz uczciwie: nie cały wynik jest zasługą szkolenia. Jeśli po porównaniu z grupą, która jeszcze nie była szkolona, albo po rozmowach z uczestnikami i przełożonymi przypiszesz szkoleniu tylko połowę poprawy, zostaje 76 800 zł. Wtedy ROI = (76 800 – 30 000) / 30 000 × 100 = 156%. Każda złotówka wydana na szkolenie wraca z nadwyżką 1,56 zł – i to przy ostrożnym liczeniu.
A tu zaczyna się najciekawsze. To właśnie takie wyliczenie uzasadnia inwestycję w szkolenie. Im bardziej potrafisz zniwelować problem – oszczędzić organizacji pieniądze – tym droższe może być Twoje szkolenie.
Znasz te bajki o mistrzu, który uderzył młotkiem i wziął za to $$$… ?
Wartość, wynika z tego, że uderzał raz, wiedział precyzyjnie gdzie i miał pewność, że właśnie takim działaniem rozwiąże problem. Cena nie wynika z użycia młotka.
Chcesz wiecej o tym jak przełożyć to na stawkę za szkolenie bez wstydu? Zobacz co piszę w przewodniku po stawkach trenerskich.
Jak zaprojektować szkolenie, żeby dało się zmierzyć poziom 3 i 4?
Poziomu trzeciego i czwartego nie da się „domierzyć” po fakcie. Trzeba je wbudować w projekt szkolenia, zanim powstanie pierwszy slajd.
Brzmi jak robota dla HR, prawda? Otóż nie. HR zbierze dane, ale tylko trener wie, jakie zachowanie ma się pojawić po szkoleniu i po czym je rozpoznać. Choć spotykam coraz częściej w organizacjach matryce kompetencji, rozpisane na konkretne zachowania – przyznaję to ułatwia… Jednak zbyt często jest to tak wysoki poziom ogółu – który nic konkretnego nie wnosi.
Co pomaga w pracy?
skuteczna komunikacja
Co przeszkadza w pracy?
brak skutecznej komunikacji…
Jak przygotować się do projektowania porządnej ewaluacji?
- Zacznij od rozmowy o wyniku, nie o programie. Zapytaj sponsora, co ma się zmienić w firmie i po czym to pozna. Zapisz jeden–dwa wskaźniki i ich dzisiejszy stan. Więcej o tym w tekście o badaniu potrzeb szkoleniowych.
- Nazwij dwa–trzy zachowania kluczowe. W moim przykładzie mogłyby to być: prośba i termin w pierwszych dwóch zdaniach, jeden mail – jedna sprawa, fakty oddzielone od opinii i emocji.
- Zapisz cele tak, żeby rezultat było widać gołym okiem. Taksonomia Blooma albo model WUK pomogą Ci ustawić pułap i dobrać czasownik, który da się sprawdzić.
- Zbierz punkt wyjścia przed szkoleniem. Uczestnicy przynoszą dwa–trzy własne maile i przez tydzień notują, ile czasu zajmuje im pisanie trudnych wiadomości. Bez „przed” nie ma „po”.
- Ćwicz na prawdziwym materiale. Pracujcie na mailach uczestników, a nie na wymyślonych przypadkach. Wtedy przeniesienie do pracy zaczyna się już na sali.
- Zbuduj most do pracy. Plan działania uczestnika, krótka rozmowa z przełożonym, zadanie po tygodniu i spotkanie follow-up po dwóch–trzech tygodniach. To odpowiedź na dwa warunki Kirkpatricka, które leżą poza salą: klimat i nagradzanie zmiany.
- Umów pomiar z góry i wpisz go do oferty. Kto zbiera dane, kiedy i skąd. Klient, który kupuje szkolenie razem z pomiarem, kupuje zmianę, a nie dzień na sali.
Cały proces krok po kroku opisuję w przewodniku Jak zaprojektować szkolenie od zera.
Najczęstsze błędy w ewaluacji szkoleń
- Koniec na ankiecie zadowolenia. Pięć gwiazdek to miły dodatek, nie dowód. Szerzej piszę o tym w tekście o pułapce „uśmiechniętych ankiet”.
- Pytanie „czy się podobało?” zamiast „czy się przyda?”. Sympatia nie zapowiada zmiany. Trafność – tak.
- Cele, których nie da się sprawdzić. „Uczestnik zrozumie znaczenie komunikacji” brzmi szlachetnie… i nie da się tego zmierzyć żadnym narzędziem.
- Brak punktu wyjścia. Bez pomiaru „przed” każdy wynik „po” jest tylko opinią.
- Poziom 3 sprawdzany za późno albo wcale. Po pół roku nikt już nie pamięta, czego dotyczyło szkolenie, a na korektę jest za późno.
- ROI z sufitu. Przypisanie szkoleniu całej poprawy wyników to najkrótsza droga do utraty wiarygodności u finansów. Licz ostrożnie i pokazuj założenia.
- Ewaluacja jako ocena trenera. Ewaluacja to nie laurka ani wyrok… to informacja, co w procesie poprawić, żeby zmiana zaszła.
Oklaski cichną przy drzwiach. Zmiana zostaje w pracy – i to po niej poznasz, kim jesteś: mówcą czy trenerem.
Wiem, że są wśród Was tacy, którzy chcą wiedzieć, czy ich szkolenie naprawdę coś zmienia, i umieć pokazać to klientowi czarno na białym. Są też tacy, dla których cele, wskaźniki i ROI brzmią jak obcy język.
Jeśli szukasz potwierdzenia i towarzystwa, z którym można przewałkować temat wzdłuż i wszerz, zapraszam Cię do MasterClass. W 9 tygodni zbudujemy Twoje szkolenie od A do Zet – razem z ewaluacją. Pracujemy online, grupowo, na Twoim szkoleniu. Zapraszam.
FAQ – model Kirkpatricka w pytaniach
Jak mierzyć efektywność szkoleń?
Najlepiej według modelu Kirkpatricka, na czterech poziomach: reakcja uczestników, uczenie się, zmiana zachowania w pracy i wyniki organizacji. Pomiar zaplanuj, zanim zaczniesz projektować szkolenie: zapisz cele, zbierz punkt wyjścia i umów z organizacją, kto i kiedy sprawdzi efekty. Na poziomie wyników możesz policzyć ROI.
Jakie są poziomy modelu Kirkpatricka?
Cztery: reakcja (jak uczestnicy odebrali szkolenie), uczenie się (czy osiągnęli cel w wiedzy i umiejętnościach), zachowanie (czy stosują to w pracy) i wyniki (co zmieniło się w organizacji). Jack Phillips dobudował do nich piąty poziom – zwrot z inwestycji, czyli ROI.
Czym różni się nowy model Kirkpatricka od klasycznego?
Nowy model zachowuje cztery poziomy, ale planuje się go od końca – od wyników, których oczekuje organizacja. Poziom pierwszy obejmuje zaangażowanie i trafność, drugi pewność siebie i zobowiązanie, trzeci mechanizmy wspierające zmianę w pracy, a czwarty wskaźniki wyprzedzające.
Przypisy:
- D. L. Kirkpatrick, Ocena efektywności szkoleń, Studio Emka, Warszawa 2001. ↩︎
- G. M. Alliger, S. I. Tannenbaum, W. Bennett Jr., H. Traver, A. Shotland, A Meta-Analysis of the Relations Among Training Criteria, „Personnel Psychology” 1997, t. 50, nr 2, s. 341–358. Średnia korelacja reakcji afektywnych („podobało mi się”) z uczeniem się wyniosła 0,02. ↩︎
- D. L. Kirkpatrick, Ocena efektywności szkoleń, dz. cyt.; omówienie w: A. Stecyk, Wykorzystanie modelu Kirkpatricka do oceny efektywności szkoleń e-learningowych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” nr 651, „Ekonomiczne Problemy Usług” nr 68, Szczecin 2011, s. 280. ↩︎
- A. Stecyk, Wykorzystanie modelu Kirkpatricka…, dz. cyt., s. 281. ↩︎
- J. D. Kirkpatrick, W. K. Kirkpatrick, Kirkpatrick’s Four Levels of Training Evaluation, ATD Press, Alexandria 2016. ↩︎
- J. J. Phillips, Return on Investment in Training and Performance Improvement Programs, wyd. 2, Butterworth-Heinemann, Amsterdam–Boston 2003. ↩︎


