Model, który porządkuje to, jak dorośli naprawdę się uczą, ma swoją nazwę: cykl Kolba.
Poniżej pokażę Ci, jak go czytać po trenersku, i dam Ci gotowy wzór scenariusza szkolenia rozpisany etap po etapie.
Czym jest cykl Kolba?
Cykl Kolba to model uczenia się przez doświadczenie, który opisał David Kolb – amerykański badacz edukacji dorosłych, przez dekady przyglądający się temu, jak ludzie zamieniają przeżycie w umiejętność. Według niego uczenie się to proces, w którym wiedza powstaje z przekształcania doświadczenia1. Ten proces ma cztery etapy: konkretne doświadczenie, refleksyjną obserwację, abstrakcyjną konceptualizację i aktywne eksperymentowanie. I działa jak koło, a nie jak lista do odhaczenia. Etapy następują po sobie, ale wszystko to cykl- działa jak koło nie ma jednego właściwego początku.
Dla mnie cykl Kolba oznacza to, że uczestnik ma przez temat przejść doświadczalnie a nie go wysłuchać. Brzmi jak oczywistość, prawda? Otóż nie niestety nie. Na superwizjach widzę, że wiele szkoleń utyka na jednym etapie – zwykle na teorii, na opowieści o nowych modelach działania, o tym co można byłoby… jak być powinno.
Ćwiczenia mają w sobie coś “nieczystego” – nigdy nie pójdą nieskazitelnie. Prowadzenie ćwiczeń dla trenera jest trudne – bo wymaga zaplanowania eksperymentu, który ukaże oczom wszystkie braki uczestników, ale też braki warsztatu trenerskiego. A tu przecież jest kawałek warsztatu trenera, który wymaga szczególnej troski, ponieważ wymusza umiejętność instruowania, dawania konstruktywnej i krytycznej informacji zwrotnej i przede wszystkim czaaaasuuuu… a my na szkoleniach “zawsze się śpieszymy”. Dlatego się śpieszymy? Nie wiem…
Kolb nie wymyślił tego cyklu z głowy. Zbudował swój model na pracach Johna Deweya, Kurta Lewina i Jeana Piageta – ludzi, którzy dużo wcześniej twierdzili, że doświadczenie bez namysłu niczego nie uczy, a namysł bez działania niczego nie zmienia.
4 etapy cyklu Kolba
Etapy cyklu Kolba warto znać na pamięć, bo to one są szkieletem Twojego scenariusza. Polskie opracowania nazywają je krócej: doświadczenie, refleksja, generalizacja-wnioskowanie, zastosowanie2 – i tych prostszych nazw często używam na sali.
Zatem jak to wygląda w akcji?

Cykl Kolba – 4 etapy i 4 style uczenia się
Konkretne doświadczenie
Uczestnik coś robi, przeżywa, czegoś próbuje: symulacja, scenka, case, gra, zadanie na czas, a czasem sytuacja z własnej pracy przywołana tu i teraz. Konkretne doświadczenie to nie rozgrzewka przed „właściwą częścią” – to materiał, z którego cała grupa będzie budować wnioski. Musi więc być związane z celem szkolenia i dotykać realnych sytuacji uczestników. Ja zazwyczaj daję tu codzienną sytuację z życia organizacji czy uczestników, która ujawnia jak faktycznie reagują, działają uczestnicy. Zazwyczaj te doświadczenia projektuję na podstawie wniosków z wcześniej zbadanych potrzeb. Więcej o tym jak badam potrzeby przeczytasz tu.
Jest w tym zakresie pułapka… Zabawa dla zabawy. Jeśli grupa buduje wieżę z makaronu na szkoleniu z delegowania, a potem nikt nie wie, co z tego wynika… to był miły kwadrans. A uwierzcie mi, jeśli jest wysiłek – ćwiczenie, które nie ma wniosków, grupa długo wychodzi z konfuzji. Oszczędź im tego i przemyśl to ćwiczenie. Wystarczy podejść do tego klasycznie – zaprojektuj wstęp, rozwinięcie i zakończenie.
Refleksyjna obserwacja
Teraz się zatrzymujemy i patrzymy, co się wydarzyło. Co robiłeś/aś? Co czułeś/aś? Co się wydarzyło, a co nie? Jakie były wymagania, co trzeba było wnieść, jakie ograniczenia. Refleksyjna obserwacja to etap pytań o czynniki wpływu na rezultat w sytuacji ćwiczenia, nie odpowiedzi trenera. Uczestnik mówi swoim językiem, np.: „Zauważyłam, że jak tylko usłyszałam «ale», przestałam słuchać”.
Widziałam wielu trenerów, którzy po ćwiczeniu rzucają: „No dobrze, to teraz podsumujmy!” i jadą z teorią wyjaśniając życie uczestnikom.. A właśnie tu dzieje się połowa uczenia się. To ważny etap pracy uczestników. Rolą trenera jest zrobić na to miejsce w agendzie.
PS: I uważaj na pytanie „Jak się czuliście?” rzucone do całej grupy naraz. Odpowiedzą dwie najważniejsze osoby, reszta przeczeka. Najpierw pary albo karteczki, a dopiero potem forum. Dlaczego właśnie tak? Pozwól ludziom indywidualnie uruchomić myślenie, niech odkryją nawet niewygodne obserwacje. Jak myśl już błyśnie w oku uczestnika, zapraszaj wszystkich do wypowiadania się. Nie koncentruj się wyłącznie na tych, którzy mają lekkość w mówieniu.
Abstrakcyjna konceptualizacja
Dopiero tu wchodzi teoria: model, zasada, definicja, schemat. Abstrakcyjna konceptualizacja porządkuje to, co grupa już zobaczyła, i nadaje temu nazwę. Najlepiej, gdy uczestnicy najpierw sami formułują wnioski („z tego wynika, że…”), a trener je dopina i uzupełnia. Wtedy model nie spada z nieba – pasuje do czegoś, co ludzie przed chwilą przeżyli na własnej skórze. Dopiero teraz grunt jest gotowy aby teoria była przyjęta, zinternalizowana. Jeśli opracowanie naukowców siedzi na realnej sytuacji, tej którą wszyscy na sali przeżyli to znaczy, że teoria jest dobra. Oczywiście upraszczam teraz logikę uczestnika.
Tu jest miejsce na Twoją wiedzę ekspercką. Ale krótko. Słowa to miła inspiracja, która trwa tak długo jak entuzjazm. Doświadczenie, które jest poddane refleksji i prowadzi do autorskich wniosków uczestników pozostaje w krwiobiegu znacznie dłużej niż puchate aczkolwiek teoretyczne argumenty.
Aktywne eksperymentowanie
Uczestnik sprawdza nową wiedzę w działaniu: ćwiczy ponownie, już według modelu, przygotowuje rozmowę z konkretnym pracownikiem, planuje, co zrobi w poniedziałek o dziewiątej. Aktywne eksperymentowanie zamyka koło i… otwiera następne, bo ta próba staje się nowym doświadczeniem. To czas na to, aby połączyć wnioski i refleksje z pierwszego eksperymentu, wykorzystać wiedzę zdobytą doświadczalnie ale też tą, którą oferują modele, wzory czy teorie naukowe w praktycznym zadaniu.
Niestety to etap, który najczęściej wypada z planu, „bo czas się skończył”. A to on decyduje, czy wiedza w ogóle wyjdzie z sali i stanie się życiowa.
Dlatego planowanie szkolenia zgodnie z cyklem, znalezienie czasu na każdy etap ma ogromne znaczenie dla transferu wiedzy do działania – czyli wymiernego rezultatu szkolenia.
Cykl Kolba na szkoleniu – przykładowy scenariusz
Jak wygląda w praktyce układanie szkolenia zgodnie z Cyklem Kolba? Poniżej rozpisałam cykl Kolba na przykładzie jednego modułu szkolenia dla menedżerów: „Informacja zwrotna, która nie zamyka rozmowy”. Cel: po module uczestnik przeprowadza rozmowę korekcyjną według modelu FUKO (fakty – ustosunkowanie – konsekwencje – oczekiwania). Czas: ok. 2 godzin plus przerwa.
| Etap cyklu Kolba | Co robi trener | Metoda | Czas |
| 1. Konkretne doświadczenie | Daje trójkom krótką sytuację: pracownik drugi raz spóźnił się z raportem. „Menedżer” ma przeprowadzić rozmowę tak, jak zrobiłby to dziś. Obserwator dostaje kartę z pytaniami. | Symulacja w trójkach: menedżer, pracownik, obserwator | 25 min |
| 2. Refleksyjna obserwacja | Pyta: Od czego zacząłeś/aś? Jak zareagował „pracownik”? W którym momencie rozmowa się zacięła? Najpierw rozmowa w trójkach, potem zbieranie na forum. | Omówienie w trójkach + flipchart „co pomogło / co przeszkodziło” | 25 min |
| 3. Abstrakcyjna konceptualizacja | Zbiera wnioski grupy i dopina je do modelu FUKO. Pokazuje, które elementy modelu grupa „odkryła” sama, a których zabrakło. | Mini wykład (maks. 10 min) + porównanie flipchartu z modelem | 25 min |
| 4. Aktywne eksperymentowanie | Każdy przygotowuje rozmowę z własnym pracownikiem według modelu i ćwiczy ją w nowej trójce. Na koniec zapisuje: z kim, kiedy i od jakiego zdania zacznę. | Druga runda symulacji na własnych przypadkach + karta wdrożeniowa | 45 min |
Zwróć uwagę: mówienie trenera zajmuje tu około 10 minut. Reszta to praca uczestników. Tak wygląda cykl Kolba w praktyce – trener projektuje doświadczenie i zadaje pytania, a grupa wykonuje robotę poznawczą. Więcej o doborze form pracy przeczytasz w tekście o metodach szkoleniowych, a o tym, jak zapisać cel, który da się sprawdzić w czwartym etapie – w artykule o taksonomii Blooma.
Podaję ten przykład na feedbacku, ale ulokujcie tu Wasze treści szkolenia i zastanówcie się, jak by to miało wyglądać na Waszym szkoleniu: sprzedaż, obsługa klienta, procedura bezpieczeństwa, praca projektem, czy zasady pielęgnacji kociej sierści – schemat pozostaje ten sam.
PS: I uważaj na obserwatora bez karty. Bez konkretnych pytań („Jakie było pierwsze zdanie?”, „Czy padło oczekiwanie?”) obserwator będzie mówił „bardzo fajnie było” i refleksyjna obserwacja zamieni się w wymianę uprzejmości. Taka karta obserwacji umacnia zbieranie wniosków w trudniejszych kawałkach i skłania do głębszego zanurzenia się w doświadczenie.
Od którego etapu Cyklu Kolba zacząć?
Od dowolnego. Kolb nie narzuca punktu startu – ważne, żeby przejść całe koło3. Ktoś powie: „To zawsze zaczynam od teorii, bo tak bezpieczniej – nikt nie chce się wygłupić działając bez wiedzy”. Otóż nie zawsze. Punkt wejścia wybierasz pod grupę i temat, nie pod własny komfort. Możesz zacząć:
- od doświadczenia – gdy uczysz umiejętności miękkich, a grupa ma już z tematem do czynienia (rozmowy, negocjacje, wystąpienia). Najmocniejszy start, bo od razu pokazuje lukę. Jednak pamiętaj o tym, aby uprzedzić, że luki wyjdą a eksperyment to nie konkurs.
- od refleksji – gdy uczestnicy mają bogate doświadczenie zawodowe. Zamiast symulacji przywołujesz ich prawdziwą sytuację: „Kiedy ostatnio rozmowa z pracownikiem poszła nie tak?”, tu doświadczenia same płyną, dlatego czas na refleksję, zatrzymanie się będzie dobrym punktem startu. Po pierwsze grupa poczuje, że ich doświadczenia własne są ważne i uwzględnione, po drugie aktywizujesz ich dając przestrzeń do ustrukturyzowanej rozmowy. Przygotuj plan takiej dyskusji – na co chcesz konkretnie rzucić światło, aby grupa nie popłynęła na szerokie bezmiary wody.
- od konceptualizacji – Zacznij od teorii, od przykładów jak to “robią inni”, jakie rezultaty osiągają, gdy temat jest zupełnie nowy albo błąd jest kosztowny (procedura, przepisy, obsługa systemu). Nikt nie „eksperymentuje” z wyłącznikiem awaryjnym. Tu potrzeba ruszyć z bezpiecznego pułapu, gdzie wiedza jest ubezpieczeniem.
- od eksperymentowania – gdy grupa zna teorię i przychodzi ją przećwiczyć, np. na warsztacie doskonalącym. Wykorzystaj start w tym momencie, kiedy grupa ma już wiedzę teoretyczną i różne doświadczenia. To dobra okazja aby we wspólnym eksperymencie przyjrzeć się tematom z różnej perspektywy i omówić to, czego dotychczas pojedyncze osoby nie widziały. Pamiętaj, że w tej sytuacji ten krok staje się początkiem cyklu. Dalej refleksja, konceptualizacja…
Andragogika (nauka o uczeniu dorosłych) mówi od dawna: dorosły nie przychodzi na salę jako pusta kartka. Przynosi swoje doświadczenie – i albo z niego skorzystasz, albo będzie się z Tobą kłócić. Więcej o tym w tekście o andragogice.
Cykl Kolba w szkoleniu online
Online ten model działa tak samo, tylko szybciej się rozsypuje. Kamera wyłączona, skrzynka mailowa w drugiej karcie… i refleksja trwa tyle, ile cisza po pytaniu „Są jakieś przemyślenia?”. Dlatego każdy etap potrzebuje konkretnego narzędzia trenerskiego:
- doświadczenie – krótkie symulacje w pokojach (breakout rooms), praca na własnym przypadku uczestnika, zadanie na wspólnej tablicy;
- refleksja – „wodospad” na czacie (wszyscy piszą odpowiedź, ale wysyłają ją jednocześnie, na sygnał), anonimowa ankieta, karteczki na tablicy online;
- konceptualizacja – maksymalnie 10 minut mówienia, potem pytanie albo zadanie, które pomoże zebrać wnioski;
- eksperymentowanie – zadanie wdrożeniowe między sesjami, lub podobne zadanie do wykonania jak na pierwszym etapie, tym razem wiedza ze szkolenia do zastosowania.
I tu online ma przewagę, którą warto wykorzystać: pozwala rozciągnąć cykl w czasie. Sesja pierwsza kończy się planem, uczestnik próbuje w pracy, a sesja druga zaczyna się od jego świeżego, prawdziwego doświadczenia. Takiego realizmu żadna symulacja nie da. Prawdziwe życie między spotkaniami wniesie najwięcej.
PS: I uważaj na pokoje bez instrukcji. Wklej polecenie na czat, zanim je otworzysz – inaczej połowę czasu ludzie spędzają na ustalaniu, „o co właściwie chodziło”. I sprawdź instrukcje 10x – czy są jednoznaczne i klarowne dla wszystkich. Dopiero potem dzielenie na pokoje. Uprzedzam Cię – ja także popełniam te błędy do dziś.
Ograniczenia cyklu Kolba
Ten model to mapa, opisuje możliwości i daje perspektywy, ale nie jest gwarancja działania uczestników w procesie uczenia się. Warto znać jego słabe strony, żeby nie sprzedawać uczestnikom więcej, niż model obiecuje.
- Uczenie się nie zawsze idzie po kole. Etapy się przenikają: refleksja dzieje się już w trakcie ćwiczenia, a teoria czasem pojawia się w głowie, zanim trener otworzy usta. Koło jest uproszczeniem, przydatnym do projektowania.
- Style uczenia się – opracowane jako odzwierciedlenie etapów cyklu Kolba mają słabe podstawy w badaniach. Brytyjski przegląd, w którym badacze przyjrzeli się kilkudziesięciu modelom stylów, wykazał poważne problemy z ich rzetelnością i trafnością4. A zespół psychologów poznawczych pod kierunkiem Harolda Pashlera nie znalazł dowodów, że dopasowanie metod do stylu uczestnika poprawia efekty nauki5. Wniosek? Nie pracuj z grupą modelem Kolba po to, żeby posortować preferencje uczenia się – określić od którego punktu lubią startować. Daj przejść cały cykl, ponieważ etapy uzupełniają się i w procesie poznawczym, w głowie uczestnika mieszają. I to nie jest zarzut a cecha.
- Model mało mówi o emocjach i grupie. Opisuje głównie to, co dzieje się w głowie jednej osoby w kategoriach poznawczych. A na sali uczy się także przez relacje, wstyd, ciekawość, poczucie bezpieczeństwa. Tego model za Ciebie nie zaprojektuje. Bezpieczeństwo psychologiczne ma ogromne znaczenie wobec poziomu zaangażowania się w eksperymenty. Brak środowiska przyjaznego eksperymentowaniu bez oceny, znacznie zniekształca efekt uczenia się. Można wyuczyć postawy “nie warto” lub “to nie dla mnie”. Zadbaj o bezpieczne warunki na każdym etapie cyklu Kolba.
- Doświadczenie to jeszcze nie nauka. Bez omówienia pozostaje wspomnieniem – czasem miłym, czasem przykrym, ale bez przekładu na pracę. Doświadczenie niesie ze sobą emocje, intensyfikuje je. Omawianie to również membrana bezpieczeństwa psychologicznego. Daje szansę na zrozumienie, np.: trudnego odczuwania porażek, czy chroni przed nadmiernie krytyczną samooceną.
Czy to znaczy, że stary (z 1984 r.) cykl Kolba trąci myszką, lub nie przystaje do naszych czasów? Otóż nie. To rama projektowa, prosta i pomocna “lista kontrolna”, którą przykładasz do każdego modułu i pytasz: czy moi uczestnicy coś przeżyją, przemyślą, nazwą i sprawdzą?
Jak zaprojektować szkolenie według cyklu Kolba?
Weź swój scenariusz i przy każdym module zapisz cztery słowa: przeżyją, przemyślą, nazwą, sprawdzą. Gdzie brakuje któregoś z nich? Gdzie jeden etap zjada trzy pozostałe? Jeśli chcesz układać szkolenie od pustej kartki, zajrzyj do tekstu jak zaprojektować szkolenie od zera.
Szkolenie to nie to, co powiedziałeś/aś. To to, przez co przeprowadziłeś/aś ludzi. Całe koło. Do ostatniego etapu.
Wiem, że są wśród Was tacy, którzy mają świetną wiedzę i coraz mocniej czują, że samo jej podanie nie wystarcza. Są też tacy, którzy chcą mieć pewność, że ich ćwiczenia prowadzą do wniosków, a nie tylko do dobrej zabawy. Jeśli szukasz tej pewności i towarzystwa, z którym można przewałkować temat wzdłuż i wszerz, zapraszam Cię do MasterClass. W 6 tygodni zbudujemy Twoje szkolenie od A do Zet – moduł po module, etap po etapie. Pracujemy online, grupowo, na Twoim szkoleniu. Zapraszam.
FAQ
Jakie są etapy cyklu Kolba?
Cykl Kolba ma cztery etapy: konkretne doświadczenie, refleksyjną obserwację, abstrakcyjną konceptualizację i aktywne eksperymentowanie. W prostszej wersji: doświadczenie, refleksja, generalizacja, zastosowanie. Uczestnik coś przeżywa, potem to analizuje, nazywa w postaci zasady lub modelu, a na końcu sprawdza w działaniu.
Od którego etapu zacząć szkolenie?
Od dowolnego – ważne, żeby przejść przez wszystkie cztery. Przy umiejętnościach miękkich najlepiej sprawdza się start od doświadczenia, przy doświadczonej grupie od refleksji nad jej realnymi sytuacjami, a przy temacie nowym lub ryzykownym od teorii.
Jak wykorzystać cykl Kolba w jednodniowym szkoleniu?
Potraktuj każdy moduł tematyczny jako osobne koło. W 6–7 godzinach zmieścisz zwykle 2–3 pełne cykle po około 2 godziny. Pilnuj, żeby z planu nie wypadało aktywne eksperymentowanie, i zakończ dzień kartą wdrożeniową: co, z kim i kiedy uczestnik zrobi po szkoleniu.
Przypisy:
- D. A. Kolb, Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development, Prentice Hall, Englewood Cliffs 1984, s. 38. ↩︎
- I. Kazimierska, I. Lachowicz, Ł. Piotrowska, Uczenie się dorosłych – cykl Kolba, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2014, s. 3–7, https://doskonaleniewsieci.pl/Upload/Artykuly/2_1/uczenie_sie_doroslych.pdf. ↩︎
- Instytut Analiz Rynku Pracy, Analiza sposobów uczenia się dorosłych w miejscu pracy, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa [b.r.], s. 5–6, https://www.parp.gov.pl/storage/publications/pdf/Analiza-sposobw-uczenia-si-dorosych_WCAG.pdf. ↩︎
- D. Frajberg, Mity szkoleniowe 3 – Style uczenia się, przedruk na platformie EPALE, oprac. R. Żak, https://epale.ec.europa.eu/en/private/pogromcy-mitow-rozwojowych/mity-szkoleniowe-3-style-uczenia-sie (tekst omawia m.in. przegląd F. Coffielda i wsp. z 2004 r.). ↩︎
- H. Pashler, M. McDaniel, D. Rohrer, R. Bjork, Learning Styles: Concepts and Evidence, „Psychological Science in the Public Interest” 2008, t. 9, nr 3, s. 105–119. ↩︎


